Bilginlerin kendinden öncekilerden esinlenmesi çok doğaldır. Cezeri’nin de kendinden öncekilerden etkilenerek yaptığı çok şey vardır. Ancak Cezeri bu durumda esinlendiği kaynağı belirtmektedir. Doğru olmayan, bir bilginin başkalarından esinlenerek geliştirdiği yapı şekillerini, tamamen kendi buluşu olarak göstermesidir. Eğer Da Vinci’nin bütün çizimlerini inceler ve bunları Cezeri’nin kitabındaki resim, şekil ve teknik açıklamalarla karşılaştırırsak, birçok benzerlik veya aynilik göreceğiz. (bk. Cezeri’nin Olağanüstü Makineleri, II. Cilt, s. 285- 311, Papersense Yayınları, 2015)

Krank-şaft ve krank-biyel mekanizması:

Bugün makinelerde ve motorlarda kullandığımız krank mekanizması Da Vinci’nin buluşu olarak bilinmektedir. Oysa Cezeri’den önce görülmeyen bu sistem Cezeri’nin 5. Türün 4. ve 5. Şekillerinde kendi buluşu olarak görülmektedir. (bk. Aynı kaynak, II. Cilt, s. 218, 231, 233, 234, 293)

Güç ileten konik dişli çifti uygulaması:

Birbirine dik olarak kesişen iki eksen üzerindeki iki milin, birinden diğerine hareket ve güç ileten dişli çifti kullanılması Cezeri’den önce de görülmektedir. Ancak Cezeri, kendinden önce çok küçük güçleri iletmek için kullanılan bu mekanizmayı, hem hareket hem de büyük güç iletmek amacıyla metal diş kullanarak geliştirmiş ve 5. Türün bütün şekillerinde uygulamıştır. Da Vinci de birçok makinesinde bu mekanizmayı kullanmıştır. Kendisinin esinlenme ihtimali en yüksek olan kaynak Cezeri’dir. (bk. Aynı kaynak, II. Cilt, s. 199’dan 235’e kadar).

Hidrolikte konik valfin taban valfi olarak kullanılması:

Konik valfler Cezeri’den önce de bilinmektedir. Ancak bu valflerin dikey hareket eden açma kapama valfi olarak kullanılması Cezeri’nin buluşudur. Bu metot, Da Vinci’nin çizimlerinde de görülmektedir. Da Vinci’nin bu durumda da esinlenme ihtimali en yüksek olan kaynak Cezeri’dir. (Bk. Aynı kaynak, I. Cilt, 1. Türün 1. ve 2. Şekilleri, II. Cilt, 4. Türün 3., 4., 5., 6., 7. Şekilleri ve s. 301).

Mil yataklarında metal malzeme kullanılması:

Mil yataklarında aşınmayı ve sürtünme direncini azaltmak için, ahşap yerine metal kullanılması kendinden önce görülmediği için Cezeri’nin buluşudur. Cezeri bu metodu 5. Tür dahil bütün makinelerinde kullanmıştır. Bu metod Avrupa’da en erken Da Vinci’de ve ondan önceki bazı mühendislerde görülmektedir. Bu durumda Da Vinci’nin ve diğer makine yapımcılarının esinlenme ihtimali en yüksek olan kaynak Cezeri’dir. (bk. Aynı kaynak, II. Cilt, s. 297)

Diğer birçok Batılı bilginlerin de Cezeri’den esinlenerek veya habersiz olarak geliştirdiği benzer mekanizmalar, araç ve makineler vardır.

Şimdilik bunların bir kısmından bahsedelim.

Su yükseltme düzeneklerinde hem hareket hem de güç taşımak amacıyla segment dişli kullanılması ilk defa Cezeri’de görülmektedir. Batıda ise bunlar 14. ve 15. yy.larda görülmektedir. 5. Türün 2. Şeklindeki uygulama, ayrıca bugünkü dört silindirli motorlarda pistonların diziliş pozisyonlarının ve kam sisteminin teorik esasıdır. (bk. Aynı kaynak, II. Cilt, 5. Türün 1., 2. Şekilleri ve s. 292, 293)

Cezeri’nin 5. Türün 5. Şekli olarak açıkladığı otomatik pompadaki çift etkili silindir sistemi, bugünkü çift etkili Werthington tulumbasının ilk şeklidir. Bu makinede Cezeri’nin buluşu olan krank-biyel ve silindir sistemine bütün halinde bakıldığında bugünkü buhar makinesi ve motorun kombine şeklinin atası olduğu görülmektedir. (bk. Aynı kaynak, II. Cilt, s. 231, 232, 233, 293, 294).

Bilim tarihçileri, Cezeri’nin 6. Türün 3. ve 4. Şekillerine benzer özelliklerdeki kilitlere, kendinden önceki medeniyetlerde rastlanmadığını söylüyorlar. Cezeri’den sonra Avrupa’da yapılmış olan ve Cezeri’nin şifre kilitli sandığına çok benzeyen bazı sandıklar ise günümüze kadar bütün veya parçalar halinde ulaşmıştır. Bu sandıklara ait fotoğraflar Prof. Fuat Sezgin’in İstanbul Büyükşehir Belediyesi tarafından yayınlanmış olan “İslam’da Bilim ve Teknik” kataloğunda bulunmaktadır. (bk. Aynı kaynak, II. Cilt, s. 259 – 276 ve 307, 308)

Bu bilimsel etkileşim konusundaki çalışmalar daha çok teknoloji tarihi üzerinde çalışan bilim adamlarımıza düşmektedir. Şimdi onlar için, Cezeri hakkında Batılı bilginlerle mukayese imkanı sağlayan detaylı bir çalışma bulunmaktadır.

Durmuş ÇALIŞKAN

Kaynak: Cezeri’nin Olağanüstü Makineleri, Papersense Yayınları, 2015