Cezeri yazdığı kitapta, Antik Yunan çağından kendi zamanına kadar gelişen geleneksel mühendislik bilgi ve deneyimlerini daha da geliştirerek devamını sağladığını yer yer ifade etmektedir. Bazı “eski ve yeni bilim adamlarının” kitaplarını, daha sonra “olağanüstü araçlar yapan ustaların” çalışmalarını incelediğini, onların “doğruyu yakaladıkları köklerden dalları açığa çıkardığını” vurguluyor. Birçok aracını anlatırken esin kaynaklarını belirtiyor. Devraldığı mirasa olan saygısı, büyük bir kişilikle karşı karşıya olduğumuzu gösteriyor. Kitabında teorik bilgiler açıklamıyor ancak mekanik mühendisliğinin statik denge, su hareketleri, hava ve boşluk prensiplerini pratik olarak kullanması, araç, makine ve robot yapımındaki ustalığı, bu konuları ayrıntılı olarak bildiğini ve büyük çapta bir uygulamacı bilim adamı olduğunu göstermektedir. Şu sözü, teori ile uygulama ilişkisini son derece zekice açıklamaktadır: “Uygulamaya dönüştürülmeyen her teknik ilim, doğru ile yanlış arasında bir yerdedir.” (bk. Cezeri’nin Olağanüstü Makineleri I. Cilt s. 3,4, Papersense Yayınları, 2015).

Cezeri, amaçladığı fonksiyonları yerine getirecek bir makineyi, başka uygulamaları da değerlendirerek, elindeki imkanları, araç ve malzemeleri en iyi şekilde kullanarak tasarlamakta, hesaplamakta ve üretmektedir. Bu özelliği Cezeri’yi mesleki bakımdan “makine mühendisliği” kavramıyla tam olarak bağdaştırmaktadır. Denemelerinde yüksek sezgi ve kavrama yeteneğinin yanında, kitabına koymadığı halde bazı denge hesaplarını yaptığı anlaşılıyor. Ayrıca zamanına göre ileri düzeyde teorik ve pratik hidrolik bilgisine sahip olduğu da görülüyor. Hiçbir hesap yapmamış olsa dahi, makinelerini amacına uygun ve kusursuz olarak çalışır şekilde yapması, Cezeri’nin çok iyi bir uygulama mühendisi, kitabının da zamanına göre çok gelişmiş bir mühendislik kitabı olduğunu kanıtlıyor.

Cezeri, makine yapımında belirlediği mühendislik ilkelerini Filli Su Saatinde, Onbirinci Bölümün sonunda açıklıyor. (bk. Aynı kaynak I. Cilt s.149).

Cezeri’nin araç ve makineleri incelendiğinde, açıkladığı bu ilkeleri kendisinin de hakkıyla uyguladığı görülüyor. Bu açıklamalarını Filli Su Saati’nde yapmış olması da bu araçtaki mekanizmaların, çok gelişmiş olmalarına rağmen olabildiğince küçük bir hacme özenle sığdırılmasından olmalıdır. Burada görülmektedir ki Cezeri’nin bu ilkeleri, bugünkü makine mühendisliği ilkelerinin o günkü dille anlatımından başka bir şey değildir. (bk. Aynı kaynak, I. Cilt s. VI, VII).

Cezeri’nin aynı zamanda sanat eseri olan renkli resimleri, Avrupa’da zamanından 2,5 asır sonra görülen perspektif çiziminin ilk basamaklarıdır. Silindir veya yarım küre parçaların daire şeklindeki ağızları, dişli çark ve benzeri dairesel parçalar eğik bakışta elips olarak çizilmiştir. Bu çizimleri çağının teknik çizimleriyle karşılaştırdığımız zaman çok ileri bir düzeyde olduğunu, bu resimlerde ayrıca bugünkü modern teknik resim kurallarına uygun görünüş ve kesit çizimlerini de görüyoruz. Kitabının bir yerinde yazılı anlatımdan daha çok çizimlere itibar etmek gerektiğini söylüyor. Çünkü alet ve makinelerin yapım yöntemlerini, yapı şekillerini sözlü olarak anlatmak çok zor, bazen de imkansızdır.

Cezeri’den sonra Avrupa’da Ramelli gibi birçok mühendisin perspektif çizimleri, Cezeri’ye göre çok gelişmiş olmakla beraber, bu çizimlerde dahi makinenin fonksiyonunu ve yapı şeklini anlamak zordur. Kendisinden 250 yıl sonra Da Vinci de çizimlerini, tasarladığı gerçek şekil ve ölçülere tam olarak uygun şekilde değil de kolay anlaşılmasını sağlayacak şekilde yapıyordu. Oysa Cezeri’nin 800 yıl önce kendi metoduna göre çizdiği resimler, metinleriyle karşılaştırıldığında makineler kolaylıkla anlaşılmakta ve yapılabilmektedir. (bk. Aynı kaynak, II. Cilt, Yapılmış olan rekonstrüksiyon fotoğrafları, s. 315-318)

Cezeri yaptığı makinenin önce fonksiyonlarını ve nasıl çalıştığını dış görünüşüyle birlikte anlatmakta, sonra da her parçanın malzemesini, yapım metodunu ve montajını, olması gereken yapım ve montaj sırasına uygun olarak dikkatlice açıklamaktadır. Ayrıca uygulamaya yönelik olarak, geçmelerin sıkı, kaygan veya döner geçme olmaları, döner parçalarda balans ve salgı kontrolleri gibi bilgileri açıkça ve genişçe, bazen de sıkmadan tekrarlayarak anlatmaktadır. Cezeri’nin bu açıklamalarından yaptığı araç ve makinelerde çok sayıda buluşu olduğu anlaşılmaktadır. (bk. Aynı kaynak, I. ve II. Cilt Teknik Açıklamalar ile II. Cilt Cezeri’nin Buluşları, s. 285-311).

Cezeri, onunla kıvanç duymamız ve özgüvenimizi artırmamız için yeterli karakteristik özelliklere sahiptir.

Durmuş ÇALIŞKAN

Kaynak: Cezeri’nin Olağanüstü Makineleri, Papersense Yayınları, 2015