Cezeri’nin Kitabında 1. Türün 1. Şekli

Cezeri’nin bu makinesi, kitabında anlattığı, su hareketleriyle çalışan 6 su saatinden anıt şeklinde olan 3 tanesinin en gelişmiş olanıdır. Bu anıt saatler bugün birçok şehrimizde bulunan saat kulelerinin o günkü işlevini görmektedir. Bu saatlerin, sarayların veya köşklerin salonlarında veya bahçelerinde, meydanlarda veya camilerin yakınlarında kuruldukları anlaşılmaktadır. Su saatlerinde zaman ölçümü, suyun kontrollü bir şekilde akıtılmasıyla sağlanmaktadır.
Bu saatin taban oturumu 3,2 m x 2,8 m, yüksekliği ise 3,8 m’dir. Zaman ölçme düzenekleri hem gündüzün hem de gecenin 12’şer saat kabul edildiği ve İslam medeniyetine Helenistik dönemden geçtiği bilinen Güneş Saati sistemine göre yapılmıştır. Bu sisteme göre 1 saatlik zaman süresi, bugün kullandığımız Eşit Saat (Sabit Saat) sistemine göre her gündüz ve her gecede değişmektedir. Bu sebeple bu saatin çok karmaşık bir yapısı vardır. Bu karmaşık yapı, her saat başında bir pencere açılarak bir insan figürünün belirmesini ve altındaki pencerelerde de kısa bir özlü sözün görülmesini; orta kısmında bulunan yarım daire halkası şeklinde dizilmiş küçük dairesel pencerelerin sırayla aydınlanmasını, şahinlerin ağızlarından bronz bilyelerin düşürülmesiyle gong sesi duyulmasını sağlamaktadır. Bu arada, zeminde bulunan müzisyen heykelcikler gece ve gündüz için namaz vakitlerine de uygun olarak belirlenmiş zamanlarda, davul, zil ve borazan çalan hareketleri ve sesleriyle estetik bir uyarı yapmaktadır.

Ayrıca saatin en üst kısmında, Güneş’in ve Ay’ın doğuş ve batışı,  gündüz Güneş’in gece de Ay’ın gökyüzünde o günkü yeri ve burç (yıldız) kümelerine göre konumları görülmektedir. Saat, gündüzün ve gecenin başlangıcında su deposundan boşalmış olan suyun tekrar geri doldurulmasıyla ve başka bazı düzenlemelerle kurulmuş olmaktadır.

Cezeri bu saatin yapımında, muhtemelen kendinden öncekilerden de esinlenerek çok sayıda düzenek ve yapım usulü geliştirmiştir. Ayrıca kendi icadı olanlar da vardır. Bu icatlarından en önemlisi, kapakta belirtilen kaynak kitap çalışmamızda Cezeri’nin bu saate ait açıklamalarının İkinci Bölümü ile Birinci Bölümdeki Teknik Açıklama 1 ve 10’da anlatılmaktadır. Bu düzenek kaptaki sabit su seviyesini tıkaçlı şamandıra yardımıyla sabit tutarak suyun bu kaptan sabit bir basınçla akmasını sağlamaktadır.

Yine İkinci Bölümde görülen, iç içe geçen konik yüzeylerde sızdırmazlık sağlamak için torna tezgahında zımparalama ve sabit miktarda su kullanılarak silindirik kaplarda çap kalibrasyonu yapılması işlemleri, Üçüncü Bölümde görülen döner parçalarda çap ve yanal yüz salgılarının sabit çubuklarla kontrolü ve giderilmesi, Yedinci Bölümde anlatılan kurşun ağırlıklar kullanılarak ahşap disklerin statik denge (balans) ayarlarının yapılması ve mil yataklamalarında sürtünme dirençlerini azaltmak için metal muylu ve metal yuva kullanılması, Cezeri’nin kendinden öncekilerde görülmeyen yapım yöntemi buluşlarıdır.

Cezeri’nin bu saatinde geliştirdiği düzeneklerin her biri kendi zamanına göre birer mühendislik harikasıdır. Bunlardan biri, Üçüncü Bölümde anlatılan her gündüzün ve her gecenin zaman uzunluğuna göre sabit seviye kabından akıtılan suyun debisini ayarlayan, akış düzenleyicidir. Cezeri’nin “destur” adını verdiği bu alet mekanik regülatörlerin anasıdır. Bu regülatörle birlikte, ona su akıtan sabit seviye kabı ile ona da su akıtan ana hazne ve içindeki büyük şamandıra, bu saatteki bütün düzeneklerin motor gücünü oluşturmaktadır. Bu sistemden iki yönlü itici güç alınmaktadır. Bunlardan biri regülatörden çıkan suyun sabit bir debi ile akıtılmasıyla, diğeri ise buna bağlı olarak ana haznedeki büyük şamandıranın sabit bir hızla alçalmasıyla oluşmaktadır.

Bunların dışında pencerelerin, Ay, Güneş ve burçlar dairelerinin çalışmalarını, bronz kürelerin her iki şahinin başlarına aynı anda düşmelerini ve şahinlerin hareketlerini, müzisyen heykelciklerin öğlen, ikindi, akşam, gece yarısı ve sabah vakitlerinde müzik icralarını sağlayan tertibatlar, ister bugünün, ister zamanının penceresinden bakılsın hayret uyandırmaktadır.

Bu saatteki sistemlerin çalışmaları, aralarındaki entegrasyon ve birbirlerini otomatik olarak devreye almaları, kapakta belirtilen kaynak kitap çalışmamızda bu saate ait Teknik Açıklamaların sonunda T.A. 33’te sırasıyla açıklanmaktadır. Orada da görüldüğü gibi bütün mekanizmaları çalıştıran itici güç, suyun yer çekimine tâbi olarak akmasıyla sağlanmaktadır.

Cezeri’nin bu saatteki bütün ekipmanları gelişigüzel değil gereken ölçülerde boyutlandırdığı ve gereken yerlerde konumlandırdığı görülmektedir.